Người chồng cõng vợ 200 mét ở Cần Giờ: khi đường chạy không đo bằng giây

Hơn ba phút cho hai trăm mét. Đặt lên bảng điện tử của một giải điền kinh chính thức, đó là một nghịch lý thuần túy: vận tốc chưa đầy 1,1 mét mỗi giây, chậm hơn nhịp đi bộ nhanh của một người khỏe mạnh. Nhưng ở bãi cát Cần Giờ, nơi một người đàn ông 34 tuổi cõng vợ trên lưng với hai đầu gối khuỵu xuống và những bước chân ngắn đến mức gần như dồn cục, tốc độ ấy lại là điểm rơi của một câu chuyện khác hẳn. Anh Xuân Thêm, thành viên câu lạc bộ chạy bộ cộng đồng An Sương Runners, cùng chị Thùy Linh, 29 tuổi, vừa thắng nội dung cõng vợ trong khuôn khổ HDBank Green Marathon tại huyện Cần Giờ, TP.HCM. Đó là hạng mục không tồn tại trong bất kỳ bảng xếp hạng nào của World Athletics. Có lẽ chính vì không có bảng xếp hạng nào dành cho nó mà tôi phải ngồi lại viết vài dòng.

Suốt hơn hai mươi năm cầm bút về điền kinh, tôi học được một điều: phần lớn câu chuyện thật của đường chạy nằm ở những nội dung không ai ghi vào biên bản thi đấu. Giải chạy ở Cần Giờ có một cấu trúc rất đáng để nhìn kỹ. Một giải marathon chủ lực 42 km, đứng tên một ngân hàng thương mại làm nhà tài trợ chính. Bao quanh nó là một lớp đệm gồm các nội dung trẻ em dài 1,5 km và 3 km, cùng cuộc đua cõng vợ 200 mét dành cho các cặp đôi. Cuộc đua cõng vợ đã được duy trì năm năm liên tiếp — đủ lâu để nó không còn là một trò đùa nhất thời mà trở thành một định dạng thường niên có chủ đích.

Vòng đệm ấy không ngẫu nhiên. Nó là kiến trúc. Một giải chạy muốn tồn tại phải có phễu chuyển đổi: đứa trẻ chạy 1,5 km hôm nay là người đăng ký cự ly 10 km sau năm năm, và là người mua giày, mua đồng hồ, mua suất du lịch thể thao sau mười năm. Người chồng cõng vợ hôm nay là người kéo theo cả gia đình nhà vợ đến sự kiện, để rồi một nửa trong số họ sẽ có mặt ở vạch xuất phát cự ly tiếp theo. Tôi từng ngồi hàng giờ trên khán đài các giải điền kinh quốc tế, nơi mọi thứ được đo đến từng phần trăm giây, nhưng thứ khiến tôi quay lại với môn này không phải là những tấm huy chương. Kỷ lục chỉ là cái bóng, con người mới là đường chạy.

Vậy điều gì thực sự xảy ra trên quãng đường 200 mét ấy?

Hãy thử đặt nó lên bàn cân kỹ thuật, một cách nghiêm túc và tỉnh táo. Người cõng phải mang thêm khối lượng rơi vào khoảng 40 đến 50 kg, tương đương 55 đến 75 phần trăm trọng lượng cơ thể của chính anh ta. Đây không thuộc câu chuyện của gió, của độ cao hay của thiết bị — đây là câu chuyện của tải trọng thuần túy. Khi tải trọng tăng lên ngưỡng ấy, cơ chế chạy bị viết lại từ đầu. Sải chân co ngắn lại để giữ trọng tâm trên vùng chống đỡ. Góc gối khuỵu sâu hơn để hấp thụ lực nén dọc. Chu kỳ tiếp đất kéo dài, thời gian bay trên không gần như biến mất. Kết quả là một dạng vận động lai giữa đi bộ nhanh và chạy bước nhỏ, và nó khớp chính xác với tốc độ 1,1 mét mỗi giây mà bài báo mô tả.

Để so sánh: nội dung cõng vợ kiểu Bắc Âu, hay còn gọi là eukonkanto, chạy trên cự ly 253,5 mét, và những đôi mạnh nhất hoàn thành trong khoảng 60 giây — tương đương tốc độ gần 4 mét mỗi giây. Chênh lệch giữa hai con số ấy không phải là chênh lệch về thể lực của vận động viên. Đó là chênh lệch về mục đích. Một bên là cuộc thi, một bên là lễ hội. Và nếu đem tốc độ 1,1 mét mỗi giây ra đối chiếu với bất kỳ kỷ lục thế giới, kỷ lục Olympic hay kỷ lục quốc gia nào, ta sẽ tạo ra một sai số giả tạo. Không có chuẩn tuyển chọn nào cho nội dung này, không có điểm xếp hạng, không có suất dự giải quốc gia. Nội dung cõng vợ ở Cần Giờ không thuộc hệ thống thi đấu điền kinh, và mọi nỗ lực xếp nó vào đó đều là một lỗi phân loại.

Nhưng tôi muốn dừng ở chỗ này lâu hơn một chút, bởi vì có một cái bẫy trí tuệ đang chờ sẵn ở cả hai phía. Phía thứ nhất là nhầm lẫn phạm trù: đọc một cuộc đua cõng vợ như thể nó là dữ liệu hiệu suất thể thao. Phía thứ hai, nguy hiểm hơn với những người làm nghề như tôi, là xem nhẹ nó — coi đó là trò mua vui không đáng bàn. Cả hai thái độ đều bỏ lỡ điều đang thực sự diễn ra.

Điều đang thực sự diễn ra là một chỉ dấu về độ chín của thị trường chạy bộ Việt Nam. Một giải marathon ở một huyện ven biển xa trung tâm, do một ngân hàng bảo trợ, có thể huy động hàng trăm khán giả đứng xem một cuộc đua dài 200 mét mà người thắng mất hơn ba phút. Hãy nghĩ về điều đó. Không có ngôi sao nào để ngắm, không có kỷ lục nào để chờ, không có suất nào để tranh. Thứ duy nhất khiến người ta đứng lại là cảm giác được thuộc về một cái gì đó đang diễn ra chung quanh mình. Đó là vốn xã hội, và trong môn thể thao này, vốn xã hội là thứ khó xây nhất và cũng khó mất nhất.

Cũng chính ở Cần Giờ, hình ảnh một đứa trẻ khóc giữa cự ly 1,5 km và được các pacer dìu về đích khiến tôi nhớ đến một câu tôi vẫn hay viết: có những vận động viên không bao giờ về đích, nhưng vẫn chạy mãi trong ký ức tôi. Đứa trẻ ấy rồi sẽ không nhớ mình chạy bao nhiêu phút. Nó chỉ nhớ có người đã chạy cùng nó đến hết đường. Một giải chạy biết đặt cược vào ký ức thay vì vào thành tích là một giải chạy hiểu mình đang bán cái gì.

Anh Xuân Thêm, sau khi thắng cuộc đua cõng vợ, nói với báo rằng giải đấu mang lại không khí vui vẻ và kết nối các gia đình. Đáng chú ý hơn là chi tiết cả anh và chị Thùy Linh đăng ký chạy cự ly 42 km vào ngày hôm sau. Một cuộc đua mang tải trọng 40 đến 50 kg vào chiều hôm trước, rồi một marathon vào sáng hôm sau, trong tiết trời tháng Chín của miền Nam. Đó không phải là cấu hình của một vận động viên đỉnh cao đang nhắm thành tích — đó là cấu hình của một người chạy phong trào dày dạn, quen với việc cơ thể mình phải làm việc liên tục, và quan trọng hơn, quen với việc chạy vì trải nghiệm chứ không vì con số.

Tất nhiên, tôi vẫn phải nói điều cần nói. Một cuộc đua cõng người trên lưng đặt áp lực lên vùng thắt lưng và khớp gối, và đặt nó ngay trước một cự ly 42 km trong cái nóng ẩm đặc trưng của tháng Chín phương Nam. Rủi ro lớn nhất ở đây không phải là doping, không phải là tranh chấp suất dự, không phải là bất kỳ câu chuyện liêm chính nào — những khung phân tích ấy hoàn toàn không có chỗ đứng ở một sự kiện cộng đồng. Rủi ro thật nằm ở nhiệt độ, ở nước, ở việc ban tổ chức có phân chia hạng cân hay sàng lọc sức khỏe cho nội dung mang tải trọng hay không. Một hạng mục được duy trì năm năm liên tiếp là một tín hiệu tốt về tính bền vững, nhưng tính bền vững của truyền thông không tự động đồng nghĩa với tính bền vững của y tế thể thao.

Có một cám dỗ mà tôi luôn phải tự nhắc mình tránh: biến mọi chi tiết nhỏ thành biểu tượng. Không phải đôi giày mòn nào cũng là một bài thơ. Không phải mọi cuộc đua cõng vợ đều là ẩn dụ về tình yêu. Đôi khi nó chỉ là một buổi chiều ở Cần Giờ, có người cười, có người mệt, có một đứa trẻ được dìu qua vạch đích, và có một nhà tài trợ hài lòng vì thương hiệu mình xuất hiện đúng chỗ. Viết về nó mà không thổi phồng cũng là một cách tôn trọng nó.

Điều tôi mang ra khỏi buổi chiều ấy không phải là tốc độ 1,1 mét mỗi giây. Đó là cấu trúc: một giải marathon làm xương sống, những cuộc đua trẻ em làm mạch máu, và một trò chơi gia đình làm tiếng cười. Ở nhiều thị trường chạy bộ mới nổi, người ta bắt đầu bằng phong trào rồi mới tính đến đỉnh cao, chứ không đi ngược lại. Một quốc gia muốn có vận động viên marathon chạy dưới 2 giờ 20 phút trong hai mươi năm tới thì hôm nay phải có những đứa trẻ chạy 1,5 km và khóc giữa đường.

Điền kinh và đời người giống nhau ở một điểm: ai cũng có vạch đích, nhưng ít ai chạy đúng đường. Cuộc đua ở Cần Giờ có vạch đích rõ ràng, chỉ dài 200 mét, và người ta chạy nó mà không cần đúng đường nào cả. Có thể chính vì thế mà nó dạy tôi nhiều hơn những giải đấu tôi từng tường thuật.